De ketenatlas is een poging om een aantal ketens en kringlopen te ontrafelen die mee vormgeven aan het landschap en de economie van Grenspark Groot Saeftinghe. Focus ligt bij de landbouw, als voedselproducent en veelzijdig leverancier van ecosysteemdiensten en grondstoffen.
Talloze stromen van grondstoffen, producten en energie vinden plaats in het gebied, vaak onzichtbaar. De ketenatlas maakt deze zichtbaar en wil met ontwerpend onderzoek laten zien hoe landbouw, natuur en economie sterker met elkaar verbonden kunnen worden — over grenzen heen.
Circular Landscapes en CLUSTER brachten vier veelbelovende productketens in het grenspark in kaart: de vezelketen, de bierketen, de eiwitketen en de compostketen. In de atlas onderzoeken we kansen om deze ketens te verkorten en kringlopen te sluiten.
Landbouw vormde door de eeuwen heen het landschap van Grenspark Groot Saeftinghe. De Scheldepolders met hun vruchtbare kleigronden huisvesten moderne, hoogproductieve landbouwbedrijven. Die dragen bij aan het behoud van het open landschap en het beheer van specifieke natuurwaarden. Tegelijkertijd zien wij hoe ons voedselsysteem steeds complexer en mondialer is geworden. Veel producten leggen vandaag een lange weg af voordat ze bij de consument terechtkomen. Daardoor raken productie en landschap steeds verder van elkaar verwijderd. In de ketenatlas onderzoeken we hoe we ze weer dichter elkaar kunnen brengen.
De centrale vraag van het onderzoek luidt:
Hoe kunnen nieuwe ketens en kringlopen over de Nederlands-Belgische grens bijdragen aan de economie, natuur en het landschap van Grenspark Groot Saeftinghe?
Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen:
Ketens: stromen van producten of diensten in het economisch systeem, bijvoorbeeld van producent naar verwerker en consument. Kringlopen: stromen van stoffen en energie in het natuurlijk systeem, tussen bodem, water en lucht.
Samen vormen deze ketens en kringlopen een complex netwerk dat het landschap vormgeeft. Door deze netwerken zichtbaar te maken, ontstaat een beter inzicht in kansen voor verduurzaming en regionale samenwerking.
Raadpleeg de Ketenatlas Grenspark Groot Saeftinghe
In de ketenatlas zijn vier belangrijke landbouwketens onderzocht die kansen bieden voor een duurzamer en toekomstbestendig landschap. Per teelt is een analyse gemaakt van de verschillende schakels in de keten, waarbij nadrukkelijk over de grenzen van het grenspark heen is gekeken. Kaarten, analyses en visualisaties laten zien hoe producten, materialen en grondstoffen zich door de regio bewegen. Tevens is per teelt een lokale case gepresenteerd, waar al in de praktijk gewerkt wordt aan het opzetten van nieuwe duurzame keten.
Vezelketen – vlas en hennep Vlas wordt van oudsher -en nog steeds- veel geteeld in de regio. Samen met vlasbedrijven in Vlaanderen en Noord-Frankrijk vormt dit een grensoverstijgend vlascluster. Behalve voor textiele productie, wordt ook gezocht naar nieuwe biobased toepassingen van vlas, in het bijzonder van reststromen die minder geschikt zijn om tot garen te spinnen (korte vezels en lemen). Daarbij komen ook andere vezelgewassen in beeld, zoals hennep en miscanthus. Deze laatste soorten worden nog nauwelijks verbouwd in het grenspark, maar hebben zeker potentieel. Vezelgewassen zijn over het algemeen klimaatrobuust en in een divers agrarisch bouwplan kunnen ze bijdragen aan bodemverbetering, plaagbestrijding en biodiversiteit.
Graanketen – van gerst naar bier Brouwgerst wordt al veel verbouwd in het grenspark en past goed in een divers, natuurinclusief bouwplan. Ook zitten er al een mouterij (The Swaen) en diverse brouwerijen in het gebied. Dit maakt het mogelijk om een regionale keten op te zetten voor de productie van streekeigen, natuurinclusief bier. Dan moeten wel alle ketenpartners goed samenwerken en de opbrengsten voor de telers verbeteren. Nu levert (natuurinclusief) brouwgerst nog te weing op en zijn de teeltrisico’s groot, omdat brouwgerst moet voldoen aan hoge kwaliteitseisen. Ook zullen transport en distributie anders geregeld moeten worden om tot een regionale keten te komen. De mouterij en de graanhandel hebben daarin een sleutelrol.
Eiwitketen – toekomst voor peulvruchten Volgens het recente advies van de Nederlandse Gezondheidsraad zouden we vijf keer zoveel peulvruchten moeten gaan eten als we nu doen. Dat is beter voor de eigen gezondheid en voor die van het milieu. Dit betekent dus ook dat er vijf keer zoveel peulvruchten verbouwd zouden moeten worden. Kan het grenspark daar een bijdrage aan leveren?
Feit is dat bonenteelt een lange traditie heeft in Zeeuws-Vlaanderen en dat de bodem en het klimaat daar zeer geschikt voor zijn. Toch maken bonen maar een bescheiden deel uit van het bouwplan. Mede door goedkope import uit het buitenland is de prijs voor de telers te laag en ook binnenlandse consumptie blijft achter. Zowel Vlaanderen als Nederland werken aan ‘eiwittransitie’ om dat te veranderen.
Compostketen – regionale nutriëntenkringloop Compost is van grote waarde voor een goede bodemontwikkeling en gewasgroei, maar het wordt in de landbouw nog weinig toegepast. Dierlijke mest en kunstmest zijn vaak goedkoper en makkelijker in het gebruik. Bovendien is er een strenge regelgeving, zowel in Nederland als België.
Toch lijken de vooruitzichten voor een bredere toepassing van compost gunstig. Door organisch restmateriaal, zoals maaisel uit natuurterreinen en snoeihout - opnieuw te gebruiken als compost, kunnen nutriënten lokaal worden hergebruik. Dit vermindert de afhankelijkheid van kunstmest en draagt bij aan een gezonde bodem.
In het grenspark loopt een pilot rond lokale boerderijcompostering.
In het kader van het onderzoek werden gesprekken gevoerd met landbouwers, verwerkers, beleidsmakers en andere betrokkenen. In zogenaamde ketenateliers kwamen verschillende partijen samen om gezamenlijk oplossingen te verkennen. Goede visualisaties bleken daarbij een krachtig hulpmiddel om complexe processen begrijpelijk te maken en partijen met elkaar te verbinden.
Op basis van het onderzoek zijn drie belangrijke denklijnen ontwikkeld die richting geven aan verdere ontwikkeling van het gebied.
1. Diversificatie van het bouwplan Het huidige landbouwsysteem in het grenspark bestaat grotendeels uit intensieve gewassen zoals aardappelen, uien en suikerbieten. Deze gewassen leveren momenteel het grootste financiële rendement op, maar maken landbouwbedrijven ook kwetsbaar voor prijsschommelingen, bodemuitputting en klimaatverandering.
De eerste denklijn pleit daarom voor een grotere diversiteit aan gewassen en een ruimere rotatiecyclus. Daarbij krijgen extensieve gewassen — zoals granen, vezelgewassen en peulvruchten — een grotere rol in het bouwplan. Dit draagt bij aan een gezondere bodem en grotere weerbaarheid tegen klimaatverandering. Een belangrijke uitdaging hierbij is het verbeteren van de economische haalbaarheid van deze nieuwe teelten. Dat lukt alleen wanneer niet alleen de landbouwers, maar de volledige keten — van verwerking tot afzet — wordt mee ontwikkeld. Deze denklijn benadrukt daarom het belang van regionale keteninfrastructuur en samenwerking tussen producenten, verwerkers en afnemers.
2. Diversificatie van het landschap De tweede denklijn legt expliciet de link tussen landbouwdiversiteit en landschapskwaliteit.
Een gevarieerd bouwplan leidt ook tot een gevarieerder landschap. Wanneer verschillende gewassen naast elkaar voorkomen, ontstaat een meer afwisselend landschap met meer ruimte voor natuur, biodiversiteit en belevingswaarde. Bloemrijke akkerranden, heggen, etc. versterken dit verder. Door deze maatregelen te koppelen aan landbouwontwikkeling ontstaat een sterker en robuuster landschap.
In het grenspark lopen enkele projecten en initiatieven die hierbij aansluiten: Dubbel Doel, Natuurinclusief Zeeuws-Bouwplan en het kreken- en dijkenplan.
3. Ruimte voor experiment Nieuwe ketens en teelten ontstaan niet vanzelf. Ze vragen ruimte om te experimenteren, samen te werken en te leren. Daarom pleit de derde denklijn voor het ontwikkelen van proeftuinen en innovatiehubs in het grenspark.
Voorbeelden van mogelijke experimenten zijn: lokale ketens voor vlas en biobased bouwmaterialen, proefvelden voor brouwgerst, een regionale eiwithub voor peulvruchten en een collectief biomassaplein voor reststromen
Het doel van deze proeftuinen is niet alleen technische innovatie, maar ook het ontwikkelen van nieuwe samenwerkingsvormen en verdienmodellen. In de beginfase is vaak ondersteuning nodig vanuit overheid en partners. Op termijn kunnen succesvolle initiatieven uitgroeien tot zelfstandige economische activiteiten die bijdragen aan regionale werkgelegenheid en duurzaamheid.
Deze denklijnen vormen een kader voor toekomstige projecten en beleidskeuzes in het grenspark. Door initiatieven met elkaar te verbinden en stap voor stap te versterken, kan op termijn een bredere systeemverandering ontstaan.
De Ketenatlas Grenspark Groot Saeftinghe werd ontwikkeld door CLUSTER landschap & stedenbouw, Circular Landscapes in samenwerking met Grenspark Groot Saeftinghe. Het project kwam tot stand met steun van het stimuleringsfonds Creatieve Industrie in het kader van de open oproep Over Grenzen.
Je zoekopdracht leverde helaas geen resultaat op. Controleer de spelling of probeer het opnieuw met een andere term.
Adres: Scheldemolen Doel, 9130 Beveren, België. Alle dagen geopend.
dISCLAIMER
DOWNLOAD ONZE APP. EN ONTVANG NOTIFICATIES OP JE TELEFOON EN NIET MEER IN JE MAILBOX.
Deze website maakt gebruik van cookies. Lees meer over cookies in onze cookieverklaring.
Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens en zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website.
Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.
Deze cookies worden gebruikt om statistieken te meten over het gebruik van de website (bijvoorbeeld via Google Analytics, Siteimprove of Matomo) en voor externe videodiensten zoals YouTube of Vimeo. Hiervoor maken wij gebruik van diensten van derde partijen. Deze cookies worden alleen geplaatst na jouw toestemming.
Jouw keuze aanpassen? Dat kan op elk moment via de cookie-instellingen in de footer.